Tăng canxi máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng nồng độ canxi toàn phần trong máu thường từ 10.5 mg/dL trở lên hoặc canxi ion hóa khoảng từ 4.2 mg/dL trở lên.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Nồng độ canxi trong máu được điều hòa bởi hormone tuyến cận giáp (PTH), vitamin D (dạng hoạt tính), calcitonin và sự tương tác giữa thận, xương và ruột. Cường chức năng tuyến cận giáp hoặc u ác tính (chẳng hạn PTHrP do khối u tiết ra) là những nguyên nhân thường gặp nhất (chiếm một phần đáng kể trong tổng số trường hợp). Ngoài ra, thuốc (dùng quá nhiều vitamin D, thiazide, lithium, v.v.), suy thận cấp hoặc mạn tính, tình trạng tiêu xương quá mức (di căn xương, đa u tủy xương) cũng có thể là nguyên nhân.
• Triệu chứng chính: Không đặc hiệu — mệt mỏi, thiếu năng lượng, chán ăn, thay đổi khẩu vị, buồn nôn・nôn, táo bón, tiểu nhiều・mất nước, yếu cơ, thay đổi trạng thái tinh thần (lú lẫn, hôn mê), bất thường tim mạch (loạn nhịp, tăng huyết áp), viêm tụy, sỏi thận, v.v. Triệu chứng thay đổi tùy theo nồng độ canxi trong máu và tốc độ khởi phát (mức độ nhẹ <12 mg/dL thường không có triệu chứng; 12–15 mg/dL có triệu chứng toàn thân; >15 mg/dL là mức độ nặng).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cấp cứu・chung
  • Bù dịch nhanh: Truyền tĩnh mạch dung dịch nước muối sinh lý (0.9% NaCl) để bổ sung thể tích dịch trong cơ thể và thúc đẩy thải canxi qua thận (điều trị bước đầu). Cần liên tục theo dõi chất điện giải (đặc biệt là K, Mg), cân nặng và lượng nước tiểu.
  • Thuốc lợi tiểu: Sau khi bù nước, nếu cần có thể dùng thuốc lợi tiểu quai (ví dụ: furosemide) để thúc đẩy thải canxi (tuy nhiên chỉ sử dụng sau khi đã điều chỉnh tình trạng mất nước).
  • Khi suy thận nặng hoặc không thể điều trị bằng truyền dịch do quá tải dịch, có thể tiến hành chạy thận nhân tạo (có thể sử dụng dịch lọc có nồng độ canxi thấp).
• Điều trị bằng thuốc
  • Calcitonin: Có tác dụng nhanh nhưng nhanh chóng xuất hiện tình trạng dung nạp thuốc, vì vậy chỉ sử dụng trong thời gian ngắn (trong vòng 48 giờ). Dùng để kiểm soát ban đầu tình trạng tăng canxi máu nặng.
  • Bisphosphonate: Pamidronate, Zoledronic acid — có hiệu quả do ức chế tiêu xương và là phương pháp điều trị tiêu chuẩn đối với tăng canxi máu liên quan đến u ác tính (khởi phát tác dụng trong 24–72 giờ, thời gian duy trì dài). Cần điều chỉnh liều theo chức năng thận.
  • Glucocorticoid: Có hiệu quả trong trường hợp dùng quá nhiều vitamin D hoặc bệnh u hạt (lao, sarcoidosis, v.v.) (ức chế hấp thu qua trung gian vitamin D).
  • Denosumab: Cân nhắc sử dụng khi không đáp ứng với bisphosphonate hoặc khi việc sử dụng bisphosphonate bị hạn chế do suy giảm chức năng thận (đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến ung thư).
• Điều trị nguyên nhân: Trong trường hợp u tuyến cận giáp, phẫu thuật cắt bỏ; trong trường hợp u ác tính, điều trị căn nguyên như hóa trị, xạ trị・phẫu thuật có vai trò quyết định đối với tiên lượng.
• Quản lý lối sống・lưu ý
  • Uống đủ nước (tuân theo chỉ định của bác sĩ). Nếu bị tăng canxi máu nhưng cần hạn chế lượng nước đưa vào, hãy trao đổi với nhân viên y tế.
  • Không tự ý ngừng các thuốc có thể làm nặng thêm tình trạng tăng canxi như thuốc bổ sung canxi・vitamin D, thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, lithium, v.v.; cần trao đổi với bác sĩ phụ trách trước khi điều chỉnh.
  • Tránh tiêu thụ quá nhiều sản phẩm từ sữa và chế độ ăn giàu canxi.
  • Có thể xảy ra hạ canxi máu sau điều trị (đặc biệt khi sử dụng bisphosphonate), vì vậy cần bổ sung canxi/vitamin D và xét nghiệm theo dõi.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu có thể chuẩn bị và nộp
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn・không kê đơn・thực phẩm bổ sung): thiazide, lithium, thuốc bổ sung canxi・vitamin D, thuốc chống ung thư, v.v.
  • Kết quả xét nghiệm gần đây: canxi toàn phần, canxi ion hóa, albumin, PTH, 25(OH)D, creatinine・xét nghiệm nước tiểu, ECG trước đây (nếu có)
  • Thời điểm và diễn biến xuất hiện triệu chứng (từ khi nào, yếu tố làm triệu chứng nặng lên/cải thiện), thay đổi lượng nước tiểu, thay đổi cân nặng
  • Tiền sử bệnh: tiền sử ung thư, bệnh thận, bệnh nội tiết (bệnh tuyến cận giáp)
• Ví dụ câu hỏi cần xác nhận trước khi đến khám ngoại trú
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào gần đây? Các triệu chứng có ổn định hay tiến triển nặng dần không?
  • Bạn đã ghi chép chính xác tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm thực phẩm bổ sung) và mang theo chưa?
  • Bạn có triệu chứng mất nước (khô miệng, giảm lượng nước tiểu) hoặc bất thường khi đi tiểu không?
  • Gần đây bạn có thay đổi cân nặng hoặc các triệu chứng như hồi hộp, suy giảm ý thức không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này là gì và tôi cần theo dõi những triệu chứng nào khi dùng thuốc?
• Trong trường hợp của tôi, nguyên nhân nào có khả năng cao nhất và tiên lượng (nguy cơ tái phát) như thế nào?
• Có điểm nào trong lối sống tôi cần thay đổi ngay (lượng nước uống, chế độ ăn, thuốc) không?

Ví dụ câu hỏi được điều chỉnh theo từng bệnh

• Khi nồng độ PTH trong máu ở mức bình thường (hoặc thấp/cao), kết quả này gợi ý như thế nào về nguyên nhân gây tăng canxi máu của tôi? Cần làm thêm những xét nghiệm nào?
• Nếu là tăng canxi máu liên quan đến u ác tính, bác sĩ khuyến nghị ưu tiên điều trị bằng bisphosphonate hay denosumab? Nếu chức năng thận kém thì có phương án thay thế nào?

(Tham khảo: Canxi toàn phần trong máu cần được hiệu chỉnh theo nồng độ albumin, và kế hoạch chẩn đoán・điều trị chính xác sẽ do bác sĩ quyết định dựa trên kết quả xét nghiệm lâm sàng và tình trạng của từng người.)