Hội chứng tiền kinh nguyệt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng các triệu chứng thể chất, tâm lý và hành vi xuất hiện theo chu kỳ trong giai đoạn hoàng thể (sau rụng trứng đến ngay trước kỳ kinh), gây cản trở các hoạt động hằng ngày. Nếu triệu chứng nghiêm trọng đến mức làm suy giảm chức năng, tình trạng này được phân loại là rối loạn khó chịu tiền kinh nguyệt (PMDD).
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Có liên quan đến sự thay đổi độ nhạy của hệ thần kinh trung ương đối với biến động hormone sau rụng trứng (thay đổi progesterone và estrogen).
  • Những thay đổi theo chu kỳ của các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin có liên quan đến các triệu chứng cảm xúc.
  • Thiếu chất dinh dưỡng (canxi, magiê, vitamin E, v.v.), tiêu thụ quá nhiều caffeine và đồ ngọt được cho là các yếu tố làm nặng triệu chứng.
• Triệu chứng chính:
  • Tâm lý và hành vi: lo âu, trầm cảm, dễ cáu gắt, thay đổi cảm xúc, bồn chồn, né tránh xã hội, hành vi bốc đồng (trường hợp nặng có thể chửi mắng và xung đột với người khác), giảm khả năng tập trung
  • Thể chất: đau vú, phù (sưng tay chân), đau đầu, đau thắt lưng, mệt mỏi, đầy bụng, đau cơ, thay đổi cảm giác thèm ăn (thèm đồ mặn hoặc đồ ngọt)
• Điểm chính trong chẩn đoán:
  • Tính nhất quán và tính chu kỳ của triệu chứng (tái diễn trong giai đoạn hoàng thể và biến mất sau khi bắt đầu kinh nguyệt)
  • Xác nhận bằng nhật ký triệu chứng ghi nhận ít nhất 2 chu kỳ trở lên (ghi lại mức độ và thời điểm xuất hiện triệu chứng)
  • Loại trừ các bệnh lý khác (suy giáp, hạ đường huyết, u não, u vú, u buồng trứng, v.v.) và ảnh hưởng của thuốc

Phương pháp điều trị

• Điều chỉnh lối sống và điều trị không dùng thuốc (khuyến cáo ưu tiên)
  • Tập aerobic thường xuyên (3–5 lần mỗi tuần), ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng (kỹ thuật thư giãn và thiền)
  • Điều chỉnh chế độ ăn: hạn chế caffeine, rượu, ăn quá nhiều muối và đường; ăn các bữa nhỏ, đều đặn
  • Bổ sung dinh dưỡng: canxi (có bằng chứng giúp giảm triệu chứng), bổ sung magiê, vitamin B6 và vitamin E có thể hỗ trợ phần nào (tham khảo ý kiến bác sĩ)
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có lợi cho việc cải thiện các triệu chứng cảm xúc
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI; ví dụ: fluoxetine, sertraline, v.v.): điều trị bằng thuốc hàng đầu khi có triệu chứng từ trung bình đến nặng hoặc suy giảm chức năng. Có thể dùng liên tục (mỗi ngày) hoặc chỉ trong giai đoạn hoàng thể (theo chu kỳ) (theo đánh giá của bác sĩ).
  • Thuốc tránh thai đường uống (một số loại phối hợp): có thể giúp giảm triệu chứng (đặc biệt đã ghi nhận một số hiệu quả với các chế phẩm có chứa drospirenone). Cần kiểm tra tác dụng phụ và chống chỉ định ở từng người.
  • Thuốc lợi tiểu (ví dụ: spironolactone): có thể cân nhắc sử dụng ngắn hạn khi phù nặng hoặc tăng cân nhiều.
  • Thuốc giảm đau/thuốc chống viêm (NSAIDs): dùng để giảm đau vú, đau thắt lưng và đau đầu.
• Khi bệnh nặng hoặc có nguy cơ có ý nghĩ tự làm hại bản thân
  • Đánh giá và điều trị đồng thời tại khoa tâm thần (điều chỉnh liều thuốc chống trầm cảm, trị liệu tâm lý, quản lý nguy cơ tự sát)
• Lưu ý, nguy cơ biến chứng và lưu ý khi tự chăm sóc
  • Trong nhiều trường hợp bệnh không được chữa khỏi hoàn toàn bằng điều trị; triệu chứng có xu hướng giảm sau mãn kinh, nhưng ở một số người có thể tiếp diễn.
  • Tăng nguy cơ trầm cảm lâu dài; suy giảm chức năng tại nơi làm việc và trong các mối quan hệ giữa người với người do triệu chứng.
  • Cần tìm hiểu trước về tác dụng phụ của thuốc (triệu chứng đường tiêu hóa và thay đổi chức năng tình dục do SSRI, các nguy cơ liên quan đến thuốc tránh thai đường uống, v.v.).
  • Nếu đang có kế hoạch mang thai hoặc đang mang thai, nhất định phải trao đổi với bác sĩ về độ an toàn của từng loại thuốc.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần ghi chép
  • Danh sách các loại thuốc/thực phẩm bổ sung đang dùng (tên, liều lượng, thời gian dùng)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm tuyến giáp, v.v.) và giấy chẩn đoán hoặc phiếu nhận xét trước đây
  • Nhật ký kinh nguyệt và triệu chứng: ít nhất 2 tháng trở lên, ghi theo từng ngày các triệu chứng (loại và mức độ, ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày) cùng ngày bắt đầu/kết thúc
  • Thông tin về lối sống: giấc ngủ, lượng caffeine, rượu, hút thuốc, mức độ tập thể dục và các yếu tố gây căng thẳng
• Các đánh giá có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Khám thực thể (khi cần, bao gồm khám vú và khám vùng chậu), xét nghiệm máu (tuyến giáp, chất điện giải, thiếu máu, v.v.), xét nghiệm hình ảnh khi cần
• Ví dụ câu hỏi (sẽ hữu ích nếu tự ghi chép trước khi đặt lịch khám)
  • Hãy ghi lại ngày bắt đầu và ngày biến mất của các triệu chứng trước kỳ kinh trong hai tháng vừa qua.
  • Hãy ghi lại liệu bạn có từng nghỉ làm, gặp vấn đề trong quan hệ với người khác hoặc suy giảm chức năng hằng ngày do các triệu chứng hay không.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
• Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng của tôi như thế nào và tiên lượng ra sao?
• Nếu dùng thuốc, mức độ an toàn đối với kế hoạch mang thai/việc cho con bú như thế nào?
• Ngoài việc dùng thuốc, những phương pháp điều trị không dùng thuốc hiệu quả (tập thể dục, chế độ ăn, trị liệu tâm lý) nào có thể áp dụng?
• Bác sĩ khuyến nghị khi nào tôi nên tái khám (thời điểm đánh giá hiệu quả, cách xử trí khi xuất hiện tác dụng phụ)?

Ví dụ câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Các triệu chứng của tôi có thuộc PMDD (rối loạn khó chịu tiền kinh nguyệt) không, và nếu là PMDD thì tôi có nên bắt đầu dùng SSRI không?
• Nếu dùng SSRI, phương án nào phù hợp hơn: dùng hằng ngày hay chỉ dùng trong giai đoạn hoàng thể, và thông thường cần dùng trong bao lâu?