Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa·bệnh sinh: Sự tăng sinh tế bào lành tính xảy ra ở vùng chuyển tiếp (transition zone) của tuyến tiền liệt, chèn ép niệu đạo và gây tắc nghẽn đường tiểu dưới. Bệnh chịu ảnh hưởng của nội tiết tố nam (testosterone → DHT), trong đó tuổi tác và yếu tố di truyền được biết đến là những yếu tố liên quan chính. Nếu tình trạng tắc nghẽn kéo dài, có thể xảy ra dày thành bàng quang·suy giảm cơ detrusor (khả năng co bóp của bàng quang), thận ứ nước và suy giảm chức năng thận do trào ngược đường tiết niệu trên.
- Triệu chứng chính: chậm bắt đầu đi tiểu (tiểu chậm), tia nước tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, cảm giác tiểu không hết, tiểu nhiều lần·tiểu đêm·tiểu gấp (triệu chứng tích trữ), khó tiểu, tiểu máu, nhiễm trùng đường tiết niệu, bí tiểu cấp (tình trạng hoàn toàn không thể đi tiểu).
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc điều trị: Tùy theo mức độ triệu chứng (IPSS, v.v.), có hay không có biến chứng (nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, sỏi bàng quang, bí tiểu cấp, suy giảm chức năng thận), kích thước tuyến tiền liệt và tình trạng toàn thân của bệnh nhân mà lựa chọn điều trị bảo tồn·thuốc·thủ thuật·phẫu thuật.
- Điều trị bảo tồn·quản lý lối sống
- Điều chỉnh lượng nước uống (hạn chế uống quá nhiều vào buổi tối), hạn chế caffeine·rượu·thực phẩm kích thích
- Lập lịch đi tiểu (đi tiểu theo giờ), double void (chờ một lúc sau khi đi tiểu rồi thử lại)
- Kiểm soát cân nặng, tập thể dục thường xuyên
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc chẹn alpha1 (ví dụ: tamsulosin, alfuzosin, v.v.): cải thiện tiểu tiện bằng cách làm giãn cơ trơn tuyến tiền liệt·cổ bàng quang, tác dụng nhanh (vài ngày~vài tuần). Tác dụng phụ: chóng mặt·hạ huyết áp tư thế·mệt mỏi.
- Thuốc ức chế 5α-reductase (ví dụ: finasteride, dutasteride): làm giảm kích thước tuyến tiền liệt (cần dùng thuốc từ 3–6 tháng trở lên), cải thiện triệu chứng·dòng tiểu và giảm nhu cầu phẫu thuật. Tác dụng phụ: giảm ham muốn tình dục·rối loạn cương dương·giảm lượng tinh dịch. Cần thận trọng khi diễn giải do nồng độ PSA giảm.
- Điều trị phối hợp: Thuốc chẹn alpha + thuốc ức chế 5α-reductase có thể được cân nhắc ở mức độ vừa~nặng nhằm đồng thời cải thiện triệu chứng và giảm kích thước tuyến tiền liệt.
- Khi kèm triệu chứng tích trữ: Có thể sử dụng thuốc kháng muscarinic hoặc thuốc chủ vận beta3 (mirabegron), nhưng cần thận trọng khi lượng nước tiểu tồn dư nhiều.
- Thuốc ức chế PDE5 (ví dụ: tadalafil): có thể giúp cải thiện LUTS ở một số bệnh nhân.
- Thủ thuật·phẫu thuật
- Cắt tuyến tiền liệt qua niệu đạo (TURP): phẫu thuật tiêu chuẩn.
- Bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser holmium (HoLEP): hiệu quả cả với tuyến tiền liệt lớn và ít gây chảy máu.
- Cắt tuyến tiền liệt bằng phẫu thuật mở: được cân nhắc khi tuyến tiền liệt rất lớn.
- Thủ thuật xâm lấn tối thiểu (điều trị nhiệt tuyến tiền liệt qua niệu đạo, stent, v.v.): được lựa chọn khi không thể thực hiện phẫu thuật tiêu chuẩn do tình trạng toàn thân kém.
- Đặt ống thông đường tiết niệu hoặc stent niệu đạo là phương pháp tạm thời·vĩnh viễn để đảm bảo tiểu tiện.
- Tác dụng phụ thường gặp sau phẫu thuật: xuất tinh ngược dòng (tinh dịch trào ngược vào bàng quang), tiểu không tự chủ tạm thời/kéo dài, hiếm khi rối loạn cương dương.
- Tình huống cấp cứu và biến chứng
- Bí tiểu cấp cần được xử trí cấp cứu (đặt ống thông).
- Nếu để kéo dài không điều trị, có thể xảy ra suy giảm chức năng bàng quang, nhiễm trùng đường tiết niệu, sỏi bàng quang, suy giảm chức năng thận (thận ứ nước).
- Lưu ý về thuốc·tương tác thuốc
- Thuốc cảm (thuốc thông mũi có tác dụng giống giao cảm)·thuốc kháng cholinergic có thể làm nặng thêm rối loạn tiểu tiện.
- Khi bắt đầu dùng thuốc chẹn alpha, cần lưu ý hạ huyết áp·chóng mặt (đặc biệt ở bệnh nhân dùng phối hợp thuốc hạ huyết áp).
- Trước phẫu thuật nhất định phải xác nhận việc sử dụng thuốc chống đông.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
- Kết quả xét nghiệm trước đây: PSA, xét nghiệm nước tiểu, siêu âm (lượng nước tiểu tồn dư·kích thước tuyến tiền liệt), xét nghiệm lưu lượng nước tiểu (uroflow), v.v.
- Ghi chép triệu chứng gần đây: điểm IPSS (nếu có), số lần tiểu đêm, số lần·tần suất đi tiểu, tiền sử bí tiểu cấp
- Nhật ký đi tiểu (lượng nước tiểu trong 24 giờ·thời gian đi tiểu)
- Bệnh nền (tim mạch·đái tháo đường·bệnh thận, v.v.) và việc sử dụng thuốc chống đông
- Những điều cần báo trước với bác sĩ tại buổi khám
- Gần đây có sốt·triệu chứng buốt (nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu), tiểu máu, hoặc hoàn toàn không thể đi tiểu hay không
- Tiền sử phẫu thuật tuyến tiền liệt hoặc sử dụng ống thông trước đây
- Các nội dung bác sĩ có thể hỏi khi khám (chuẩn bị trước sẽ thuận tiện hơn)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn tiến, triệu chứng có cải thiện khi dùng thuốc hay không
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và thời gian dự kiến cần thiết của thuốc này (hoặc phẫu thuật này) là như thế nào?
- Các tác dụng phụ chính của thuốc và cách xử trí là gì?
- Dựa trên các triệu chứng·kết quả xét nghiệm hiện tại, tôi có cần phẫu thuật không? Thời điểm nào là phù hợp?
- Điều trị hoặc phẫu thuật sẽ ảnh hưởng như thế nào đến chức năng tình dục (cương dương·xuất tinh)?
- Khoảng cách theo dõi định kỳ (khám kiểm tra) và các xét nghiệm cần thiết (PSA, lượng nước tiểu tồn dư, siêu âm, v.v.) là gì?
- Nếu bị bí tiểu cấp hoặc sốt cao·tiểu máu nhiều thì cần phải làm gì?
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Dựa trên điểm IPSS (hoặc lượng nước tiểu tồn dư, lưu lượng nước tiểu) của tôi, liệu điều trị bằng thuốc có đủ không, hay bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật?
- Nếu dùng thuốc ức chế 5α-reductase (finasteride/dutasteride), việc diễn giải xét nghiệm PSA sẽ thay đổi như thế nào? Cần quản lý việc sàng lọc ung thư ra sao?
(Bổ sung: Mang theo các kết quả xét nghiệm·danh sách thuốc đã chuẩn bị trước khi đến khám sẽ giúp tư vấn chính xác hơn và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp hơn.)